• Email
  • Prenta

Þörungaeitur í skelfiski

PSP (Paralytic Shellfish Poisoning): Saxitoxin

Þrjár tegundir Alexandrium þörunga hafa greinst hér við land. Alexandrium tegundir finnast um allan heim og á síðustu 20 árum hefur skráðum tilfellum PSP eitrana fjölgað. Ekki er ljóst hvort hér sé um raunverulega fjölgun tilfella að ræða eða hvort aukningin stafi af bættu upplýsingaflæði eða af betri greiningartækni og skráningu. Það eru ekki eingöngu Alexandrium þörungar sem eru uppruni PSP eiturs heldur finnast þau í öðrum tegundum svifþörunga t.d. Pyrodinium bahamense og Gymnodinium catenatum.  PSP finnst einnig í dvalarformi svifþörunga eða „cyst“ en óljóst er hversu eitruð þau eru, jafnframt hefur PSP fundist í ferskvatnstegundum (Mons et al., 1998). Alexandrium tegundir sem geta myndað PSP eitur hafa greinst í litlu magni frá 2005 - 2008 og þeir hafa ekki farið yfir viðmiðunarmörk (500 fr/l) og viðvaranir vegna hættu á PSP eitrun hafa ekki verið gefnar út á þessu tímabili. Hins vegar fundust Alexandrium þörungar í miklu magni um sumarið 2009 í Breiðafirði og Eyjafirði, en í óverulegu magni 2010.

Neysla á PSP eitruðum skelfiskafurðum getur valdið lömun í mönnum. Eitrunareinkennin koma fram 2-12 tímum eftir neyslu, en þau eru allt frá doða í munni til lömunar og geta leitt til dauða vegna öndunarlömunar. PSP eitur eru hópur af 15 náskyldum efnum sem eru mismikið eitruð og eru þau kölluð saxitoxin. PSP hefur greinst yfir hættumörkum hér við land í skelfiski 1992, 1993 og 2009 en þá í 10 falt leyfilegu magni í Eyjafirði og 6 falt yfir mörkum í Breiðafirði. Árið 2010 greinist PSP eitur í Eyjafirði yfir mörkum í kræklingi. PSP eitranir hafa ekki komið upp í mönnum á Íslandi svo vitað sé.

DSP (Diarrhetic Shellfish Poisoning): Lipophilic toxins

Hér við land hafa greinst þrjár tegundir Dinophysis skoruþörunga og ein tegund af ættkvíslinni Prorocentrum sem myndað geta DSP eitur. Eitrunareinkenni eru einkum á meltingarveg með tilheyrandi kviðverkjum, ógleði, uppköstum og niðurgangi. Einkennin koma fram fljótlega eftir neyslu eitraðs skelfisks og líða hjá innan nokkurra daga.

Lipophilic toxins hafa verið greind niður í nokkrar eiturgerðir, Okadaic acid og afleiður þess mynda sameiginlega „OA-group toxins.“ Þessi eiturefni eru fituleysanleg og hitaþolin og þau valda DSP eitrunum. (EFSA.Europa 2008). DSP hefur helst orðið vart í Evrópu og Japan, og hefur skráðum tilfellum af skelfiskeitrunum af nýjum svæðum farið fjölgandi.

  • Okadaic acid hópur; OA, DTX1, DTX2, DTX3
  • Pectenotoxins; PTX1, og PTX2s
  • Yessotoxins; YTXs. 
  • Azaspiracid;  AZP
AZP hefur DSP lík einkenni en það kom fyrst upp í írskri skel 1995 og greining þess staðfest nokkrum árum síðar, en síðan hefur það greinst víðsvegar í Evrópu. AZP eða Azaspiracid á uppruna sinn í eiturþörungnum Azadinium spinosum. (Tillmann  o.fl. 2009.).Azadinium hefur ekki greinst hér við land ennþá, en hann er algengur við Noreg og Írland.

AZP er að jafnaði lengi að hverfa úr skelfiski eða allt að 6 mánuði, sérstaklega þegar það kemur upp að vetrarlagi. AZP hefur greinst í kræklingi og ostrum.

ASP (Amnesic Shellfish Poisoning): Domoic sýra

Þrjá tegundir Pseudo-nitzschia finnast hér við land tegundir sem geta valdið ASP eitrun, en þeir finnast á hverju ári á þeim svæðum sem fylgst er með hér við land.  Pseudo-nitzschia virðast þurfa ákveðin skilyrði til þess að blómstra og er því mjög mikill áramunur er á magni þeirra í svifinu.

Eitrunareinkenni af ASP koma fram nokkrum dögum eftir neyslu en þau eru einkum minnisleysi, ógleði og niðurgangur og geta verið banvæn. Eitrið sem veldur þessum ASP áhrifum er domoic sýra (DA). ASP hefur aldrei greinst í skelfiski hér við land svo staðfest sé, en það er þekkt að aðeins sumir stofnar Pseudo-nitzschia tegunda mynda ASP-eitur og aðrir ekki.

Breytileiki á milli svæða

Undanfarin ár hefur verið fylgst með magni eiturþörunga og mælingar gerðar á þörungaeitri á þrem svæðum við Ísland í Breiðafirði, Eyjafirði og Hvalfirði.

Hvalfjörður; virðist einkum útsettur fyrir DSP-eitrun af völdum Dinophysis tegunda og hefur fjöldinn farið yfir viðmiðunarmörk á tímabilinu frá lokum maí og fram í desember á árabilinu 2005 - 2009. Það virðast líka geta skapast aðstæður fyrir blóma bæði Alexandrium  og Pseudo-nitzschia tegundir í Hvalfirði og þá skapast hætta á PSP-eitrun og ASP-eitrun í skelfiskinum.

Eyjafjörður; virðist einkum stafa hætta af Alexandrium tegundum og PSP-eitrun í skelfiski, fjöldi Alexandrium tegunda  hefur farið yfir viðmiðunarmörk um hættu á eitrun á tímabilinu frá fyrri hluta júní og fram undir miðjan ágúst á árabilinu 2005 - 2009. Hætta á DSP-eitrun í skelfiski er einnig til staðar í Eyjafirði í júlí og ágúst samkvæmt þessum niðurstöðum. Eins og í Hvalfirði geta skapast aðstæður fyrir blóma Pseudo-nitzschia tegundir og þá hættu á ASP-eitrun.

Breiðafjörður; þar hefur svifþörungagróður verið hvað minnstur miðað við þau svæði sem við höfum verið að vakta undanfarin ár. Þó getur verið hætta á bæði PSP-eitrun og DSP-eitrun í skelfiski þar yfir sumartímann, en það er mjög breytilegt milli ára.

Yfirlit yfir þörungaeitur (efnafræðileg heiti) viðmiðunarmörk og greiningaraðferðir

       Þörungaeitur

Viðmiðunarmörk

Greiningaraðferðir

               DSP

·         Okadaic acid,

·         Dinophysistoxins

·         1,2,3, Pectenotoxins,

·         Yessotoxins

<160µg Okadaic acid equivalents /kg flesh

Biological

Bioassay

Chemical LCMS

              AZP

·         Azaspiracid

·         Azaspiracid-2

·         Azaspiracid-3

<160 µg azaspiracid equivalents /kg flesh

Biological

Bioassay

Chemical LCMS

               PSP

·         Saxitoxins (18 +)

 

<800µg PSP /kg flesh

Biological

Bioassay

              ASP

·         Domoic acid

<20mg Domoic Acid/ kg flesh in  edible parts under restricted harvesting

Chemical HPLC

               YTX

·         Yessotoxin

1  mg yessotoxin/kg

Biological

Bioassay

Chemical LCMS