• Email
  • Prenta

Fullyrðingar

Inngangur

Fullyrðingar er varða matvæli eru algengar á umbúðum, í auglýsingum, á netsíðum og víðar. Þessar fullyrðingar eru oft á tíðum ólöglegar þar sem strangar reglur gilda um notkun fullyrðinga. Matvælafyrirtæki þurfa að vera vel upplýst um þær reglur sem gilda því það er á þeirra ábyrgð að varan sem markaðssett er sé rétt merkt.

Fullyrðingar

Sérhver boðskapur eða framsetning, sem ekki er lögboðinn skv. reglum sem gilda um matvæli, sem fjallar um einhverja tiltekna eiginleika matvæla kallast „fullyrðing“ eða á ensku „claim“. Algengt er að fullyrðingar vísi til þess að varan eða innihaldsefni hennar hafi jákvæð áhrif í næringarfræðilegum eða heilsufarslegum skilningi. Slíkar fullyrðingar nefnast næringar- og heilsufullyrðingar. 

Næringar- og heilsufullyrðingar

Næringarfullyrðingar eru fullyrðingar um jákvætt næringarlegt gildi matvæla. Þetta eru t.d. fullyrðingar um að matvæli innihaldi næringarefni eins og vítamín, steinefni, prótein eða trefjar, og fullyrðingar um næringarefni sem fjarlægð eru úr matvælum eða magn þeirra skert, þar sem þau eru almennt ekki talin æskileg til neyslu í miklu magni, eins og t.d. mettuð fita eða viðbættur sykur. 

Heilsufullyrðingar eru fullyrðingar um að tengsl séu milli heilbrigðis/heilsu og ákveðins matvælaflokks, ákveðinnar matvöru eða eins af innihaldsefnum þeirra.

Reglur um næringar- og heilsufullyrðingar

Reglugerð Evrópusambandsins (ESB) nr. 1924/2006 um næringar- og heilsufullyrðingar (hér eftir nefnd „reglugerðin“) var gefin út í ESB í desember 2006 og tók þar gildi 1. júlí 2007. Með henni voru settar fyrstu samræmdu reglurnar um notkun fullyrðinga í aðildarlöndunum. Reglugerðin tók gildi á Íslandi þann 28. apríl 2010 með reglugerð nr. 406/2010

Megin þema reglugerðarinnar er að aðeins er leyfilegt að nota þær næringar- og heilsufullyrðingar sem eru á viðeigandi listum yfir leyfilegar næringar- eða heilsufullyrðingar og með þeim skilyrðum sem sett eru fyrir notkun hverrar fullyrðingar, ásamt þeim almennu skilyrðum sem sett eru í reglugerðinni. Það er framkvæmdastjórn Evrópusambandsins sem tekur ákvörðun um hvaða fullyrðingar komast á lista yfir leyfilegar næringar- og heilsufullyrðingar. 

Aðrar reglugerðir um næringar- og heilsufullyrðingar má finna á upplýsingasíðu Matvælastofnunar um lög og reglur.

Fullyrðingaskrá Evrópusambandsins

Til að halda utan um leyfilegar næringar- og heilsufullyrðingar hefur framkvæmdastjórn Evrópusambandsins komið á fót fullyrðingaskránni   í samræmi við 20. grein reglugerðarinnar. Upplýsingar í fullyrðingaskránni eru á ensku.

Fullyrðingaskráin er aðgengileg almenningi og gildir skráin um allt Evrópusambandið. Í fullyrðingaskránni kemur eftirfarandi fram:

  • listi yfir leyfilegar næringarfullyrðingar og skilyrðin sem gilda um þær eins og fram kemur í viðauka við reglugerðina,
  • listar yfir leyfilegar heilsufullyrðingar og skilyrðin sem gilda um notkun þeirra,
  • listi yfir heilsufullyrðingar, sem hefur verið hafnað, ásamt ástæðum fyrir höfnun þeirra,
  • heilsufullyrðingar, sem eru leyfðar á grundvelli gagna, sem njóta einkaleyfisverndar, skulu skráðar í sérstökum viðauka við fullyrðingaskrána.

Matvælafyrirtæki mega nota heilsufullyrðingar sem eru tilgreindar á fullyrðingalistunum í samræmi við skilyrðin sem gilda um þær, svo framarlega sem notkun þeirra sé ekki takmörkuð með gagnavernd (takmörkuð í samræmi við ákvæði 21. gr. reglugerðarinnar). 

Íslenskir listar yfir leyfilegar næringar- og heilsufullyrðingar

Matvælastofnun hefur tekið saman lista á íslensku yfir leyfðar næringar- og heilsufullyrðingar. 

Listi yfir leyfilegar næringarfullyrðingar er birtur sem viðauki við reglugerðina (a.t.h. einnig síðari breytingar á viðaukanum). Samantekt á leyfilegum næringarfullyrðingum er að finna hér:

Listi yfir leyfilegar heilsufullyrðingar byggist smátt og smátt upp með útgáfu nýrra reglugerða sem heimila notkun heilsufullyrðinga sem sótt hefur verið um. Samantekt á leyfilegum heilsufullyrðingum er að finna hér.

Umsókn um notkun nýrra heilsufullyrðinga

Sé heilsufullyrðing, sem framleiðandi eða innflytjandi hyggst nota á vöru sína, byggð á nýlega framkomnum rannsóknaniðurstöðum og ef hún er ekki á lista Evrópusambandsins yfir leyfilegar heilsufullyrðingar þarf að sækja um leyfi til notkunar hennar. Umsóknin fer þá í ákveðið ferli hjá Matvælaöryggisstofnun Evrópu (EFSA) og framkvæmdastjórn Evrópusambandsins. Framleiðandi eða innflytjandi fyllir út umsókn samkvæmt leiðbeiningum EFSA á þar til gerðum eyðublöðum sem nálgast má á heimasíðu EFSA og í samræmi við reglugerð Evrópusambandsins nr. 353/2008. Útfyllt umsókn er send til Matvælastofnunar sem fer yfir umsóknina áður en hún er send til EFSA sem metur fullyrðinguna eftir þeim vísindalegu gögnum sem henni fylgja. 

Önnur ákvæði í lögum og reglugerðum sem taka til fullyrðinga 

Í matvælalögum og öðrum reglugerðum er einnig að finna ákvæði sem snúa að fullyrðingum varðandi matvæli.

Í lögum nr. 93/1995, um matvæli:

  • “Óheimilt er að hafa matvæli á boðstólum eða dreifa þeim þannig að þau blekki kaupanda að því er varðar uppruna, tegund, gæðaflokkun, samsetningu, magn, eðli eða áhrif“ (11. gr.).
  • “Óheimilt er að villa um fyrir neytendum með merkingu, auglýsingu og framsetningu matvæla [...].” (18. gr.).

Í reglugerð nr. 1294/2014 um miðlun upplýsinga um matvæli til neytenda:

  • Matvælaupplýsingar skulu ekki vera villandi hvað varðar sérkenni matvælanna og einkum eðli þeirra, auðkenni, eiginleika og samsetningu.
  • Matvælum skulu ekki eignuð áhrif eða eiginleika sem þau búa ekki yfir.
  • Ekki skal gefið í skyn að matvæli búi yfir sérstökum sérkennum þegar reyndin er sú að öll svipuð matvæli búa yfir þessum sérkennum, einkum með því að leggja sérstaka áherslu á að í þeim séu eða séu ekki tiltekin innihaldsefni og/eða næringarefni.
  • Matvælaupplýsingar skulu ekki eigna matvælum þann eiginleika að koma í veg fyrir, vinna á eða lækna sjúkdóm í mönnum, né heldur vísa til slíkra eiginleika.

Í reglugerð nr. 624/2004, um fæðubótarefni:

  • Óheimilt er í merkingu, auglýsingu og kynningu fæðubótarefna að staðhæfa eða gefa í skyn að nægilegt magn næringarefna fáist ekki almennt úr rétt samsettri eða fjölbreyttri fæðu.

Í lögum nr. 93/1994, um lyf:

Áletranir eða fullyrðingar sem eru sjúkdómsfullyrðingar og falla undir lyfjalög nr. 93/1994 eru ekki heimilar til notkunar við markaðssetningu matvæla og eru óheimilar á almennri vöru s.s. fæðubótarefnum og öðrum matvælum. Á vef Lyfjastofnunar má finna lista um áletranir í tengslum við sjúkdómsfullyrðingar. Þennan lista má styðjast við þegar meta á hvort fullyrðing sé sjúkdómsfullyrðing eða ekki. Þó ber að hafa í huga að listinn er ekki tæmandi.

Aðrar gagnlegar upplýsingar er einnig að finna á heimasíðu Lyfjastofnunar  eins og t.d innihaldsefni  í fæðubótarefnum og náttúruvörum og upplýsingar um jurtir eða aðrar lífverur  sem hafa verið skoðaðar hjá stofnuninni með tilliti til lyfjalaga.

Fullyrðingar sem ekki eru næringar- eða heilsufullyrðingar

Um fullyrðingar er varða matvæli, sem ekki eru næringar- eða heilsufullyrðingar gilda ákvæði í matvælalögum og öðrum reglugerðum sbr. það sem talið er upp hér að ofan.

Dæmi um þannig fullyrðingar eru:

„Án litarefna“, „Án rotvarnarefna“, „Gerlaus“, „Inniheldur heilkorn“.

Þegar slíkar fullyrðingar eru notaðar er mikilvægt að hafa í huga ákvæðið um að ekki skuli gefa í skyn að matvæli hafi tiltekin sérkenni ef öll sambærileg matvæli hafa í raun þessi sérkenni. Sem dæmi þá væri ekki heimilt að fullyrða „án rotvarnarefna“ um frosinn fisk, þar sem óheimilt er að nota rotvarnarefni í frosinn fisk og því ljóst að öll sambærileg matvæli hafa þann eiginleika að vera „án rotvarnarefna.“