• Email
  • Prenta

Hættuleg efni

Dínítrófenól eða DNP

Efnið 2,4-dínítrófenól (e. 2,4-Dinitrophenol) kallað 2,4-DNP eða DNP er lífrænt efnasamband með formúluna HOC6H3(NO2)2 og hefur verið notað á fjölbreytan hátt í iðnaði, t.d. við framleiðslu á viðarvörn, litarefnum, plöntuvarnarefnum og sprengjuefni og er sú notkun leyfileg. DNP er hins vegar ekki leyfilegt til manneldis.

DNP

Sagan

Snemma á fjórðaáratug (1933) uppgötvuðu vísindamenn í Bandaríkjunum að DNP stuðlaði að hröðu þyngdartapi hjá mönnum. Strax var farið að nota efnið sem lyf fyrir þyngdartap og vitað er að á milli 1933 og 1935 voru u.þ.b. 100 000 skjólstæðingum gefið DNP í því tilgangi. Mjög fljótlega varð hins vegar ljóst að efnið hafði alvarlegar aukaverkanir, sem oft leiddu til dauða. Í Bandaríkjunum einum voru 8 skjalfest dauðsföll. Sem afleiðing af þessu var DNP skilgreint sem afar hættulegt efni og var árið 1938 bannað til manneldis í Bandaríkjunum og í kjölfarið á heimsvísu. 

Hvernig virkar DNP?

DNP hefur áhrif á efnaskipti líkamans á þann hátt að í stað þess að orka sé nýtt af frumum líkamans eða varðveitt þar, þá breytist hún í varma. Við þetta hækkar líkamshiti og getur hann hækkað það mikið (e. Hyperthermia) að það getur verið banvænt. Fyrstu einkenni eitrunar eru:

  • svitamyndun, vöðvaverkir, hraður púls, hár hiti og öndunarerfiðleikar.

Einstaklingar bregðast mjög mismunandi við efninu og erfitt er að spá fyrir um hvernig hver og einn bregst við og hvaða skammtur er öruggur. Sumir geta fengið alvarlegar aukaverkanir með inntöku lítils magns af efninu. Ekki eru til nein mótefni við DNP og eru sjúklingar sem neytt hafa efnisins því í lífshættu, þrátt fyrir háþróaðar læknismeðferðir. Það er engin örugg skammtastærð til!

Aftur í umferð!

Þrátt fyrir að hættan sé vel þekkt hefur DNP náð vinsældum á ný á síðasta áratug. Sérstaklega virðist efnið vera mjög útbreytt meðal fólks sem stundar vaxtarækt en einnig er vitað að efnið er notað af einstaklingum, sem þjást af átröskun og/eða hafa áhyggjur af þyngdaraukningu. En þrátt fyrir að efnið sé ekki leyfilegt til manneldis sem fæðubótarefni eða svokallað fat burner er DNP selt á internetinu, samfélagssíðum og mögulega í vaxtarræktar samfélagi.

Dauðsföll

Efnið hefur valdið að minnsta kosti 13 dauðsföllum í Bretlandi síðan 2015 en eingöngu á þessu ári (2018) voru 5 tilfelli tilkynnt. Það er vitað einnig um eitt dauðsfall í Þýskalandi árið 2015.

Yfirvöld í Bretlandi hafa varað við notkun efnisins og telur verulegt áhyggjuefni að efnið sé framleitt til inntöku. Þeir sem kynna og selja efnið gera í mörgum tilvikum lítið úr skaðlegum áhrifum DNP, sagt er að notkun DNP í litlu magni sé öruggt. Þetta er ekki raunin, þetta er mýta!

DNP undir matvælalögin

Efnið per se er ekki ólöglegt að kaupa, selja eða flytja inn, fyrr en það er markaðssett sem fæðubótarefni, þ.e. til inntöku.

Samkvæmt 8. gr. matvælalaga nr. 93/1995 er óheimilt að markaðssetja matvæli sem eru ekki örugg til neyslu þ.e. heilsuspillandi. Matvæli/fæðubótarefni sem innihalda DNP er því óheimilt að flytja inn og markaðssetja á Íslandi. Það sama gildir í Evrópu skv. 14. gr. EB reglugerð nr. 178/2002 og í flestum löndum í heiminum.

DNP er gult duft en er venjulega sett í töflu eða hylkisform áður en það er selt til almennings. 

Upplýstir neytendur

Dínítrófenól eða DNP er hættulegt efni og hefur valdið dauðföll með inntöku jafnvel litlum skömmtum. Athuga þarf að það er engin örugg skammtastærð til, þrátt fyrir að seljendur segi annað. Efnið er ekki leyfilegt til manneldis.

Einkennandi litur á DNP er sterkgulur og er mikilvægt að neytendur sendi ábendingu til Matvælastofnunar eða heilbrigðiseftirlits viðkomandi svæðis, ef þeir hafa upplýsingar um vörur sem innihalda dínítrófenól og/eða seldar eru hér á landi. Leitið strax til læknis ef þið hafið tekið inn efnið og einkenni koma fram. 

Matvælastofnun beinir því einnig til neytenda að vera varkárir og að skoða með gagnrýnum augum þegar þeir kaupa fæðubótarefni á internetinu og leita sér nánari upplýsinga um vöruna og innihaldsefni hennar. 

Ítarefni