• Email
  • Prenta

Riðuveiki

Riðuveiki er langvinnur og ólæknandi smitsjúkdómur í sauðfé. Sjúkdómurinn veldur svampkenndum hrörnunarskemmdum í heila og mænu. Flestar kindur sem sýna einkenni eru 1½-5 ára. Dæmi eru þó um riðueinkenni í 7 mánaða gömlu lambi og 14 vetra á. Smitefnið er hvorki baktería né veira heldur prótín, nefnt Príon eða PrP sem hefur breytt lögun og við það orðið sjúklegt og fádæma lífseigt, þolir langa suðu og flest sótthreinsiefni nema helst klór. Heilbrigt príon myndast í flestum vefjum dýra og er bundið við yfirborð fruma í líkamanum. Riðupríónið, sem komist hefur í líkama kindar kemur af stað keðjuverkun, þannig að prótein þess sem sýkist komast einnig á umbreytt og sýkjandi form og svo koll af kolli. Þannig fjölgar smitefninu með vaxandi hraða, fyrst í eitlavef, svo í heila og mænu og skemmdirnar þar framkalla einkennin. Kindur geta gengið með riðu langa ævi án þess að hún komi fram. Oftast er þó kindin veik í mánuði áður en hún deyr, sjaldan þó lengur en eitt ár. Veikin leiðir kindina stundum til dauða á fáum vikum, eða á skemmri tíma. Smitefnið virðist lifa í umhverfinu í meira en áratug og getur komið upp á sama bæ oftar en einu sinni.

Sambærilegur sjúkdómur er þekktur í öðrum dýrategundum, m.a. geitum, nautgripum og hreindýrum, en hefur aldrei greinst hér á landi. Hjartarriða (e: Chronic Wasting Disease) var fyrst greind í villtu hreindýri í Noregi vorið 2016 og þar með í fyrsta skiptið í Evrópu. Stuttu síðar greindust þar tveir elgir með hjartarriðu. Þessi þrjú dýr voru að segja má greind tilviljunarkennt en í framhaldi voru skipulagðar viðamiklar sýnatökur í hjartardýrum á veiðitíma um haustið til að kortleggja sjúkdóminn í Noregi. Í þeim sýnatökum fundust tvö sýkt hreindýr til viðbótar af alls 699 hreindýrum sem voru prófuð fyrir riðu. Í kjölfar þessara frétta voru tekin riðusýni úr hreindýrum hér á landi sem reyndust öll neikvæð. Áfram verður þó haldið með sýnatökur úr hreindýrum hér á landi.

Mismunandi arfgerðir

Arfgengur breytileiki ræður lengd meðgöngu veikinnar og hvort eða hve greiðlega kindur veikjast. Sú arfgerð, sem notuð er til að rækta mótstöðu í fjárkyn gegn veikinni erlendis, er ekki til í íslenska fjárkyninu. Þessi skortur á breytileika, sem gæti stafað af einangrun íslensks sauðfjárstofns í gegnum tíðina, veldur því að færri arfgerðir finnast í íslensku fé en í erlendu, þegar aðeins er tekið tillit til þeirra þriggja staða í geninu sem taldir eru skipta máli fyrir smitnæmi.

Hér er þó til hlutlaus arfgerð og áhættuarfgerð. Sú arfgerð sem var skilgreind á sínum tíma sem verndandi í íslensku fé er í raun og veru ekki verndandi heldur hlutlaus. Hér á landi eru allar riðujákvæðar kindur arfgerðagreindar. Einnig allir hrútar sem fara inn á sæðingastöð og hrútar með áhættuarfgerð eru ekki lengur notaðir. 

Í rannsókn Keldna frá árinu 1999 um arfgerðir í íslensku sauðfé kom fram að alls fundust 16 mismun-andi arfgerðir í príongeni íslensks sauðfjár, en sumar þeirra voru mjög fágætar. Algengastar voru arf-gerðirnar ARQ/ARQ (37–66%) og ARQ/VRQ (12–44%). Arfgerðir sem innihalda setröðina VRQ voru algengari í riðufé, en AHQ fannst eingöngu í heilbrigðu fé.

Flokkur

Arfgerð

Skýringar á flokkum

1         

AHQ/AHQ

Mjög litlar líkur á riðu. Afar sjald­gæf arf­gerð. Hefur ekki fundist í riðu­fé.

2

AHQ/ARQ

Litlar líkur á riðu. Hefur ekki fundist í riðu­fé á Ís­landi.

3

ARQ/ARQ

Ein­hver hætta á riðu. Al­gengasta arf­gerðin í ís­lensku fé

4

AHQ/VRQ

Hefur ekki fundist í riðu­fé, en ber að forðast vegna áhættu­arf­gerðar. Helmingur af­kvæma erfir áhættu­arf­gerð.

5

ARQ/VRQ

Mikil hætta á riðu. Finnst mark­tækt oftar í riðu­fé en heil­brigðu fé. Helmingur af­kvæma erfir áhættu­arf­gerð.

6

VRQ/VRQ

Mjög mikil hætta á riðu. Hefur að­al­lega fundist í riðu­fé. Allir af­komendur erfa áhættu­arf­gerð.


Óhefðbundin gerð af riðu

Annað afbrigði af riðu, Nor98, var fyrst uppgötvað í Noregi árið 1998. Þessi tegund riðu er ekki smitandi heldur kemur tilviljanakennt upp í kindum, einna helst í eldra fé. Nor98 leggst einnig á sauðfé með verndandi arfgerð. Nor98 fannst í fyrsta skipti hér á landi árið 2004 í Biskupstungum. Þá voru viðbrögðin þau sömu og við hefðbundinni riðu, þ.e. förgun á allri hjörðinni. Í dag er það hins vegar viðurkennt á alþjóðavísu að Nor98 smitast ekki á milli kinda þannig viðbrögð við staðfestingu Nor98 tilviks er að auka eftirlit með bænum og taka sýni úr fullorðnum kindum í 5 ár á eftir.

Einkenni riðuveiki

Þegar kind hefur smitast af riðuveiki geta liðið 18 mánuðir til 5 ár þar til hún fer að sýna einkenni. Því getur einstaklingur virkað heilbrigður en er í raun smitberi. Hversu hratt dýrið fer að sýna einkenni ræðst af ýmsu eins og t.d. arfgerð kindarinnar, aldri við smit og ásigkomulagi. Oft koma einkennin frekar fram þegar dýrið verður fyrir streitu, eins og t.d. við smölun. Einkennin eru viðvarandi í nokkrar vikur eða mánuði þar til dýrið deyr. 

Þegar fjárhópur er skoðaður með tilliti til riðu, skal minnast þess, að einkenni sjást sjaldan á yngri kindum en veturgömlum, en koma oft fyrst fram í fullorðnu fé, þar sem veikin er að byrja. Oft er greint á milli mismunandi einkenna á riðu: 

  1. Kláðariða: Kindurnar klóra sér á haus, síðum, drundi og víðar. Kláði sést þó ekki í öllum tilfellum, en flest riðusmitað fé svarar þó klóri í bak.
  2. Taugaveiklunarriða: Kindurnar verða óttaslegnar, óöruggar með sig, hrökkva við, titra, skjálfa og gnísta tönnum.
  3. Lömunarriða: Kindurnar liggja mikið, bera fætur hátt, slettast til í gangi.

Riðuveikar kindur vanþrífast oftast nær. Fyrstu einkennin geta verið mismunandi. Þau eru breytileg frá degi til dags, meira áberandi suma daga en aðra. Langt getur verið í að einkenni verði stöðug. Því getur þurft að skoða kind á þessu stigi oftar en einu sinni til að vera viss. Einnig skortir á að öll einkenni riðuveiki komi fram í einni og sömu kindinni. Fyrstu einkennin eru mjög breytileg milli tilvika, einnig milli kinda í sömu hjörð. Allt þetta villir fyrir og getur tafið rétta greiningu veikinnar. Mikilvægt er að fjáreigendur og allir þeir sem vinna með sauðfé, eins og t.d. rúnings- og fósturtalningarmenn, séu meðvitaðir um einkenni riðunnar. Við grun um riðu skal án tafar hafa samband við viðkomandi héraðsdýralækni hjá Matvælastofnun. 

Smitleiðir

Riða í sauðfé smitast fyrst og fremst með því að skepnurnar éta, drekka eða sleikja smitefni með óhreinindum. Algengasta smitleiðin er um munn en getur líka orðið um sár og á meðgöngu. Smit getur borist á milli bæja með lifandi kindum og dauðum, skít, áhöldum eins og rúningsklippum og sprautunálum, landbúnaðartækjum og heyi. Smithættan er mest við húsvist á sauðburði þar sem mikið magn af smitefninu finnst í hildum og fósturvatni. 

Smitefnið, príonprótínið, er afar lífseigt. Það þolir t.d. hita og kulda, langa suðu, geislun og flest sótthreinsiefni nema helst klór og vítissóda. Smiteiginleikar príonprótínsins varðveitast betur neðanjarðar því frost, hiti og geislar sólar brjóta prótínið smátt og smátt niður. Í nýlegu dæmi er talið að smit hafi orðið vegna jarðvegsvinnu. Þá voru ræstir út skurðir og við það komið niður á stað þar sem riðuveikar kindur höfðu verið urðaðar. Þarna var því komin bein smitleið að riðusmitefninu sem kindur náðu að smitast af sem gengur á túninu skömmu seinna. 

Þar sem að orsakavaldur riðunnar er ekki hefðbundið smitefni (vírus eða baktería) þá veldur riðan engu ónæmissvari í líkama kindarinnar og því ekki möguleiki að nýta bóluefni.

Rannsóknir erlendis í dag miða að því að greina riðu í lifandi dýrum áður en einkenni koma fram, rannsaka smitleiðir og arfgerðargreiningar. Þá eru tekin sýni úr eitlavef (hálskirtlar, þriðja augnlok, slímhimna úr endaþarmi) og kannað hvort príonprótínið sé til staðar. Þessi aðferð er enn ekki orðin viðurkennd þar sem aðferðin er ekki talin 100% örugg (hætta á fölskum neikvæðum niðurstöðum) vegna þess að meingerð sjúkdómsins kemur fram á misjöfnum tíma í eitlavef dýrsins. 

Aðgerðir

Líkur voru á því árið 1978 að veikin myndi breiðast út um allt land á fáum árum. Riða var þekkt á 104 bæjum og fannst í næstum 700 kindum árlega. Það var því að duga eða drepast. Aðgerðir til að stöðva útbreiðslu veikinnar hófust 1978. Þær virtust skila árangri strax, en ekki nægum. Árið 1986 var hert á aðgerðum og ákveðið að reyna útrýmingu með öllum ráðum. Þær reglur hafa gilt síðan. Þegar riðuveiki finnst á nýjum bæ er samið við eiganda, öllu fénu fargað strax og þinglýst fjárleysi á jörðinni. Farga skal hverri kind sem látin hefur verið til annarra bæja frá sýkta bænum, líka öllum kindum frá öðrum bæjum sem hýstar hafa verið á riðubænum yfir nótt eða lengur. Þar sem riða hefur náð að búa um sig og smitleið er ókunn getur þurft að farga á snertibæjum og jafnvel öllu fé á heilum svæðum. Héraðsdýralæknir metur hvað hægt er að hreinsa, hvað verður að fjarlægja og áætlar jarðvegsskipti við hús. Hús, tæki og tól eru háþrýstiþvegin og sótthreinsuð með klóri og joði eða sviðin með loga. Hreinsun skal taka út áður en yfirborði er lokað, timbri með fúavarnarefni, steini og járni með sterkri málningu. Notað er mauraeitur tvisvar sinnum vegna heymauranna. Heyjum frá riðutíma er eytt. Jarðvegsskipti fara fram, síðan er sand- eða malborið (malbikað). Að tveimur árum liðnum er nýr fjárstofn tekinn frá ósýktu svæði. Bannað var í upphafi aðgerða 1978 að nota sláturúrgang og sjálfdauð dýr frá riðusvæðum til fóðurgerðar og innflutningur á slíku fóðri óheimill. Þetta var 10 árum fyrr en í Englandi og hefur mögulega orðið til þess, að Ísland slapp við kúariðu. Þegar aðgerðir hófust voru 25 varnarhólf af 38 sýkt. Vonast er til þess að riðu hafi verið útrýmt úr 14 hólfanna og góðar horfur með fleiri. Riða hefur komið aftur í nýjan fjárstofn á um 12% bæjanna, á suma oftar en einu sinni.

Er hægt að uppræta riðuveiki?

Mikill árangur hefur náðst í baráttunni við riðuveiki en betur má ef duga skal. Ein ástæða þess að baráttan er erfið er hve lífseigt smitefnið er. Með breyttum áherslum riðusýnasöfnunar þar sem áhersla er lögð á að ná í sýni af kindum sem drepast eða er slátrað vegna sjúkdóma eða slysa, aukast líkur á að greina riðutilvik fyrr en ella. Meðvitund og skilningur á smitleiðum eru lykilatriðið við útrýmingu á riðuveiki. 

Ítarefni